Konu Tarihi: 07.11.2010- 00:33

  

---

                    KALKINMA VE KALKINMA EKONOMİSİ
[ Bağlantıları görmek için üye olmalısınız ]
  Genel Olarak Kalkınma

                              Genel bir tanımlamayla kalkınma, bir ulusun arzu                               edilen şekilde ekonomik gelişme süreci ortaya                               koyabilmesi amacıyla, ulusal ekonomiyi bir bütün                               olarak düzenlenmesidir. Daha geniş anlamda kalkınma,                               bir toplumda ekonomik, toplumsal ve siyasal alanda                               arzu edilen her türlü değişme ve gelişme olarak                               tanımlanabilir. Tarihsel olarak kalkınma, azgelişmiş                               denilen ülkelerde ortaya çıkan büyük ölçüde beşeri                               acıların azaltılması ve maddi refahı arttırmaya                               yönelik potansiyelin harekete geçirilmesi anlamını                               içermektedir (Gasper, 1995: 209). Kalkınma,                               ülkelerin ulaşmaya çabaladığı bir hedef ve aynı                               zamanda nedensel ilişkileri içeren bir süreçtir (Ingham                               1995:33).
                              İnsan-eksenli bir tanımlamayla kalkınma, insan                               kişiliğinin gerçekleştirilmesi için gerekli                               koşulların yaratılması anlamına gelmektedir. Bu bağ                               lamda kalkınma, insanların yoksulluk, işsizlik ve                               eşitsizliğinde ortaya çıkan bir azalma kriterlerine                               bağlı bir kavram olarak değerlendirilebilir (Seen                               1972: 1) Buradaki çabalara rağmen, aslında kalkınma                               kavramını tanımlamanın oldukça zor olduğu                               belirtilmelidir. Bir bütün olarak kalkınma                               iktisadını ortaya çıktığı koşullar ve sonrasında                               geliştirilen teorilerin kalkınmaya yüklemiş olduğu                               anlamlara bağlı olarak anlaşılabilecek olan bu                               kavram; oldukça geniş, kompleks ve farklı anlamlara                               sahip bir kavramdır.
                              Kalkınma iktisadını Hazırlayan Uluslararası                               Koşullar
                              Azgelişmiş ülkelerde kalkınmanın gerçekleştirilmesi                               gereken bir hedef olarak ele alınışı İkinci Dünya                               Savaşı sonrasına denk düşmektedir. B günün pek çok                               azgelişmiş ülkesi Savaş öncesinde sömürge ülke                               konumunda bulunmaktaydı. Savaştan sonra ise, ulusal                               kurtuluş mücadeleleri veren Sömürgeler siyasal                               anlamda bağımsızlıklarını kazanmaya başlamış ve çok                               sayıda yeni ulus-devlet kurulmuştur. En önemlisi bu                               ülkelerin kendilerini geri kalmışlıklarının farkına                               varmaları, daha hızlı bir ekonomik sürece girmeleri                               yönünde ulusal kalkınma talepleri ortaya çıkarmış ve                               bu talep sürek                               devam etmiştir.
                              Azgelişmiş denilen bu ülkelerin kalkınma özlemleri                               yanı sıra, ikinci olarak, ABD ve SSCB'nin temsil                               ettiği iki kutuplu bir Soğuk Savaş dünyasının                               rekabet ortamı nedeniyle, tarih boyunca gündeme                               alınmayan kalkınır sorunu, artık çözülmesi gereken                               ciddi bir sorun olarak ele alınmaya başlanmıştır.                               Soğuk Savaş dönemi pek çok gelişmiş ülkenin, yoksul                               ve ideolojik olarak bağımsız konumda bulunan az                               gelişmiş ülkelere, gerek ekonomik gerekse siyasal                               açıdan artan ölçüde ilgi göstermelerine yol                               açmıştır,
                              Üçüncü olarak, dünya ekonomisinin karşılıklı bir                               bağımlılık ilişkisi içinde olduğu düşüncesi                               gelişmiştir. Dünyada çeşitli ülkeler tarafından                               üreti*len temel hammadde kaynaklarının kıtlığı ve                               petrol fiyatlarının artması kor*kusu karşılıklı                               bağımlılığın önemle ele alınması gereğini                               güçlendirmiştir (Thirlwa11, 1994: 4), Bu durum                               azgelişmiş ülkelerin ihmal edilmemesi ve                               geliştirilmesi gerektiği sonucunu doğurmuştur
                              Dördüncü olarak, Birleşmiş Milletler'in (United                               Nations: UN) savaş sonrasında yeniden şekillenmesi                               ve ilave olarak Dünya Bankası (International Bank of                               Research and Development), Uluslararası Para Fonu (International                               Money Found: IMF) ve Uluslararası Çalışma Örgütü (International                               Labour Organization: ILO) gibi kurumlar ve çeşitli                               bölgesel kuruluşun kalkınma iktisadına yeni bir ivme                               vermiştir, Bu kurumlar eliyle yaptırılan çok sayıda                               çalışma kalkınma teorisinin akademik olmayan bir                               alanının da ortaya çıkması da yol açmıştır.
                              Beşinci ve son olarak, söz konusu uluslararası ilgi                               akademik bir ilgi ile birleşerek; bazen ideolojik,                               bazen insancıl, bazen pragmatik ve bazen da bilimsel                               endişe ve çabalarla kalkınma sorununu teşhis etmek,                               çözüm önerile*ri getirerek ve kalkınma hedefinin                               gerçekleştirilmesi için izlenecek yolları belirlemek                               amacıyla, iktisat bilimi içerisinde kalkınma                               iktisadı denilen yeni bir disiplinin ortaya                               çıkmasına neden olmuştur, İkinci Dünya Savaşı'ndan                               sonra ortaya çıkalı kalkınma iktisadı disiplini;                               teorileri, araştırmaları, endişe*leri ve                               uluslararası kurumların çalışmaları ile, geniş bir                               bütünlük içinde, or*taya çıktığı dönemin                               özelliklerini yansıtmaktadır. [ Bağlantıları görmek için üye olmalısınız ]
                              KALKINMA iKTİSADININ TEORİK TEMELLERİ
                              Aydınlanma Düşüncesi ve Modernleşme Teorisi
                              Burada ayrıntıları ile açıklanamasa da, aydınlanma                               düşüncesi ve modernleşme teorisinin kalkınma                               iktisadını önemli ölçüde etkileyen iki ö*nemli                               düşünsel gelenek olduğu kısaca vurgulanmalıdır.                               Aydınlanma felsefe*si, orta çağ feodalizminin son                               bulması ve modem Avrupa'nın kurulması sürecinde,                               Batı Avrupa'da yaşanan büyük çaplı tarihsel,                               toplumsal ve eko*nomik dönüşüme paralel olarak                               ortaya çıkmıştır. Aydınlanma felsefesi, do*ğanın                               düzeninin evrensel olduğu, sonra gelenlerin                               öncekilerden üstün olaca*ğı, ilerlemenin bir evrimle                               gerçekleşeceği, ilerlemenin basitten komplekse doğru                               tanımlanmış aşamalar boyunca hareket edeceği, bunun                               tek yönlü zo*runlu bir süreç olacağı varsayımlarına                               sahip bir felsefedir. Aydınlanma felse*fesi, genel                               bir paradigma olarak 18. ve 19. yüzyıl boyunca                               bilimsel düşünce*yi, bu bağlamda iktisat bilimini                               (örneğin Adam Smith, David Ricardo gibi klasik                               iktisatçıları ve K. Marx'ı) etkilemiştir (Türkay,                               1995: 90-92). Bu yüz*den pek çok iktisatçı basitten                               karmaşığa doğru sıralanan ekonomik ve top*lumsal                               evrim veya gelişme şemaları çizmiştir. Söz konusu                               klasik anlayış, modernleşme teorisinin de etkisi ile                               birlikte, İkinci Dünya Savaşı sonrasında, kalkınma                               iktisadında yer alan teorilere de                               yansımıştır.
                              Emile Durkheim ve Max Weber'in teorik orijinlerini                               temsil ettiği modernleşme teorisi ise, 1950 ve                               1960'larda başta Taleott Parsons olmak üzere, pek                               çok sosyal bilimci tarafından geliştirilmiştir (Webster,                               1995: 104*120). Modernleşme oldukça geniş bir                               sosyal bilim kavramı olup, ekonomik anlamda,                               sanayileşme, kentleşme ve tarımda teknolojik                               dönüşümü ima eder. Sosyal olarak, kişisel gelişimde                               başarının yükselmesi ve geleneksel bağların                               zayıflaması anlamını içerir. Siyasal yönü, güç ve                               otoritenin rasyonelleştiril*mesi ve bürokrasinin                               büyümesi anlamını içerir. Kültürel olarak, bilimsel                               bilginin büyümesine bağlı olarak ortaya çıkan                               toplumun artan ölçüde sekülerleşmesi anlamına gelir                               (Ingam, 1995: 40).
                              Modernleşme teorisyenlerinin ileri sürdükleri                               şekliyle, modernitenin ya da modernliğin içeriğini                               bu noktaya ulaşmış toplumların, diğer bir ifadey*le                               endüstriyel ekonomilerini demokrasi ile birleştiren                               Batı Avrupa ve Kuzey Amerika toplumlarının                               deneyimleri oluşturmaktadır (Bernstein, 1992: 43).                               Belli bir anda modern olmayan veya "geleneksel" olan                               Batı dışı toplumlar, "modern" olan Batı                               toplumlarının izlemiş olduğu yolu izleyerek,                               modern*leşmiş olacaklardır. Böylece modernleşme                               teorisi, gelişmemiş toplumların nasıl gelişeceğini                               gelenekselden moderne doğru ilerleyen bir gelişme                               süreci tanımlayarak göstermektedir (Webster, 1995:                               104-120).
                              Modernleşme teorisi, gelenekselden moderne doğru                               tarif edilen ge*lişme sürecinde, gelişmenin Batı'ya                               oranla bazı farklılıkları olacağını ileri                               sürmektedir. Batı Avrupa'da kapitalist ekonomilerin                               gelişmesi, devletin her hangi bir rolünün                               olmadığı plansız bir takım gelişmelerle, uzun bir                               zaman dilimi içinde ortaya çıkmıştır (Toye, 1995:                               43-44). Oysa iktisadi büyümeyi gerçekleştirebilmek                               ve azgelişmiş ülkelerle Batı arasındaki gelişmişlik                               fark*larını "kısa sürede" kapatabilmek için, bugün                               gösterilen çabaların bilinçli olarak planlanması                               gerekir. Örneğin düşünceleri kalkınma iktisadına                               yansı*yan ve aynı zamanda bir modernleşme teorisyeni                               olan Hoselitz'e göre, azge*lişmiş ülkelerin                               hükümetleri, devlet eliyle bilinçli bir şekilde                               iktisadi kal*kınma planlaması yapmak ve bu planları                               kendi olanakları ölçüsünde gerçek*leştirmek                               zorundadır (Hoselitz, 1970: 18). [ Bağlantıları görmek için üye olmalısınız ]
                              Kısaca, modernleşme teorisinde toplumsal ve siyasal                               değişim için devletin çeşitli şekillerde müdahalede                               bulunmasının gerekliliği ileri sürül*müştür. İlave                               olarak, içerden yapılan müdahaleler yetersiz                               kaldığında, dışarı*dan yardım ve desteklerin                               sağlanması yoluyla müdahale sürecinin tamam*lanmış                               olacağına dair çeşitli vurgular yapılmıştır (Türkay,                               1995: 119).
                              Azgelişmiş ülkelerin kalkınma çizgisinin Batı                               deneyiminin bir kop*yası olacağından hareket eden                               modernleşme teorisi, siyasal düzeni de içere*cek                               şekilde oldukça geniş bir çerçevede gelişmiştir. Bu                               bağlamda siyaset bilimi 1950'lerden 1970'lere doğru,                               modernleşme üst teorisinin bir alt kate*gorisi                               olarak çok sayıda siyasal gelişme teorilerinin                               geliştirilmesine tanıklık etmiştir. Bu teorilerde                               de, gösterilen siyasal hedeflere bütün gelişmekte                               olan devletlerin kalkınmanın son aşamasında                               ulaşacakları ima edilmiştir (Lemco, 1988: 16-21).                               Böylece teorik açıdan kalkınma teorileri, aynı                               dönemde genel modernleşme teorisinin bir alt                               versiyonu olarak tamamlanmış olmaktadır.
                              iktisat Teorisi
                              Klasik iktisat
Kalkınma iktisadı, sosyoloji,                               antropoloji, tarih, siyaset bilimi ve ikti*sat                               bilimi içinde saklı kalan, belirli bir statüsü                               olmayan ve disipline olmamış bir alan olmuştur.                               Bununla birlikte kalkınma sorunu iktisat bilimi                               içinde tamamen ihmal edilmiş değildir. Farklı bakış                               açıları sergilemiş olsalar da, klasik iktisatçılar                               (A. Smith, D. Ricardo, T. Malthus, I.S. Mill ve K.                               Marx) ekonomik ilerlemenin nedenleri ve sonuçları                               hakkında ilk düşünceleri oluş*turmuşlardır.
                              Söz konusu iktisatçılar çok farklı yollardan bu                               günün gelişmekte olan ülkelerinde yer alan kalkınma                               sorunlarına benzer sorunlarla ilgilenmiş*lerdir.                               Örneğin ilk kez 1776' da yayınlanmış olan ünlü                               Ulusların Zenginliği*nin Doğası ve Nedenlerine                               İlişkin Bir Soruşturma (An Inquiry into the Nature                               and Cazıses of the Wealth of Nations) adlı eserinde,                               Smith'in (1904) amacı ekonomik kalkınmanın doğası ve                               nedenlerine ilişkin yasaları bulmak*tan başka bir                               şey değildi. Benzer şekilde l817'de yayınladığı                               Siyasal İktisat ve Vergilemenin ilkeleri (Principles                               of Political Economy and Taxation) adlı kitabında                               Ricardo'nun ana hedefi, Smith'i izleyen bir                               anlayışla, ekonominin işleyişindeki temel hareket                               yasalarını bulmaktı. Kısaca bir bütün olarak                               ay*dınlanma döneminin akılcı, evrenselci ve                               pozitivist yaklaşımı etkisinde bu*lunan klasik                               iktisatçılar ve Marx, Batı'da ortaya çıkan büyük                               endüstriyel dönüşümle ilgili olarak, bütün toplumlar                               için geçerli doğal ve evrensel yasa*Jarı ortaya                               koymayı amaçlamışlardı. Bu bağlamda, Batı toplumları                               toplumsal gelişme veya evrimin daha önceki                               aşamalarını geçerek belli bir düzeye u*laşmıştır.                               Batılı olmayan diğer toplumlar da zamanla bu evrim                               sürecine dahil olacaklardır (Tezel, 2003:                               65,121-122,151-155,193; Türkay, 1995: 92-99).
                              Bununla birlikte, söz konusu iktisatçılar başta                               İngiltere olmak üzere sanayi devrimi ortamında                               gelişmiş ülkeleri referans almış ve doğal olarak                               daha çok kendi çağdaş dönemlerini yorumlamışlardır.                               Bu yüzden klasik ikti*satçıların doğrudan doğruya                               şimdiki gelişmiş ulusların kalkınma deneyimle*rine                               yönelik gözlemlerine dayalı olarak ders çıkarmak                               yetersiz kalmaktadır. Her şeyden önce klasiklerin                               şahit olduğu Batı deneyimi kalkınmanın kendine özgü                               uzun bir süreç olduğunu göstermektedir. Kalkınma                               iktisadı ise, çoğun*lukla bu sürecin alacağı zaman                               ölçüsü ile ilgilenmekte ve kalkınma sürecinin nasıl                               hızlandırılacağı ve böylece bu kalkınma süresinin                               nasıl kısaltılacağı sorusuna cevap bulmaya                               çalışmaktadır.
                              Ayrıca klasik iktisatçılar, piyasa güçlerinin                               serbest işleyişi sonucun*da sosyal yararın maksimize                               edileceğine inanarak, piyasa mekanizmasına müdahale                               etmeye genellikle karşı çıkmışlardır. Oysa 1929                               dünya ekonomik krizi sonrasında, başta batı dünyası                               olmak üzere dünya genelinde pratik hü*kümet                               politikalarında piyasanın tamamen kendi işleyiş                               sürecine bırakılması yerine, devletin aktif                               müdahalelerde bulunması gerektiği düşünülmeye                               baş*lanmıştı. Bu değişimin paralelinde, iktisat                               biliminin klasik ve neo-klasik teorik geleneği                               içinde önemli bir değişim yaşanmıştır. Başta                               Keynesyen e*konomi olmak üzere, 1930'lu yıllarda bu                               tür devletçi politika uygulamaları ve teorilerde                               meydana gelen değişim kalkınma iktisadı için de                               önemli bir temel teşkil etmiştir.
                              3.2.2. J.M. Keynes
                              Kalkınma sorununun ekonomik sorunlarla birlikte                               düşünüldüğü di*ğer bir dönem 1929 ekonomik bunalımı                               olup, başta J.M. Keynes olmak üze*re pek çok                               akademisyen bu sorunla ilgilenmiştir. Söz konusu                               bunalım orta*mında gelişmiş ülkeler için her hangi                               bir çözümsüzlük bulunmuyordu; çünkü teoriyle pratik                               çözüm arasında talep yetersizliğine dayalı Keynesyen                               teoriyi geliştirmiş olmak yeterli olmuştur. Keynes                               eksik istihdamda dengenin sağla*nabileceğini ileri                               sürerken, durgunluktan çıkabilmek için otonom                               yatırımla*rın talep yaratıcı rolünü önemle                               vurgulamış ve teorik devlet müdahalesi öne*risiyle                               sorunu çözmüştür. Bu çözümlemede Keynes azgelişmiş                               Ülkeler öze*linde her hangi farklı bir çözüm önermiş                               değildir. Bununla birlikte Keynes'in bir devlet                               müdahalesinin gerekliliğine yönelik tespiti,                               kalkınma iktisadının modernleşme teorisinden almış                               olduğu "müdahale" kavramına iktisat bilimi açısından                               meşru bir dayanak sağlamış oluyordu.
Belirtmek gerekir ki, Keynes, klasik                               ve neoklasik gelenekten önemli ölçüde farklı olmakla                               beraber, piyasanın işleyişini tamamen ikame                               etmeye*ceği düşünülen bir müdahale düşüncesini ileri                               sürmektedir: "Kuşkusuz tam istihdamı sağlamak için                               gerekli yönetimin merkezi organlarının bulunuşu,                               devletin geleneksel fonksiyonlarında büyük bir                               gelişmeye neden olacaktır. Zaten modern klasik teori                               de ekonomik güçlerin serbestçe uygulanmasını                               ılımlaştırmanın ya da yönetmenin gerekli olabileceği                               çeşitli durumlara dikkat çekmiştir" (Keynes, 1980:                               404). A. Lewis de "Keynescilik neo-klasisizm için                               bir dipnottan ileri geçemez" (Lewis, 1954: 90)                               yorumunu yapmaktadır. Kalkınma iktisadına içerilen                               müdahale kavramı da, piyasayı ikame etme amacıyla                               değil, sadece kalkınma sürecini hızlandırmak                               amacıyla klasik gele*neğe konulan bir istisna olarak                               kabul edilmiştir.
Keynesyen teorinin                               kalkınma iktisadına bir temel ve dayanak                               oluş*turmanın ötesinde tek başına azgelişmiş                               ülkelerin kalkınması için yeterli bir teorik çerçeve                               sunmadığı belirtilmelidir. Keynes ve aynı dönemde                               yaşayan bir çok iktisatçı özellikle gelişmiş                               ülkelerin durgunluk ve işsizlik sorunu ile                               ilgilenirken, sömürge ülkelerdeki ekonomik geri                               kalmışlık sorununu ihmal etmişlerdir. Azgelişmiş                               ülkelerde Keynesyen anlamda otonom yatırımlar devlet                               eliyle yapılacak olsa da, büyüme ve kalkınmanın her                               türde kaynak miktarı ve niteliğindeki artışlara                               bağlı olacağı bir gerçektir. Azgelişmiş ülke*lerin                               yoksul olmasının nedeni kaynak eksikliği veya                               kaynakları kullanıma sokmada arzu veya yetenek                               eksikliğidir. Azgelişmiş ülkelerde bu güne kadar                               olduğundan daha hızlı bir ekonomik gelişme                               olasılığını arttıracak bir kaynak tahsisi ve                               planlama yapmak gerekmektedir. Bu açılardan                               Keynesyen teori azgelişmiş ülkelerin kalkınma                               sorunlarını çözmede önemli ölçüde yetersiz                               kalmaktadır.