Konu Tarihi: 07.11.2010- 00:34

  

---

İŞLETMELERİN                       SINIFLANDIRILMASI
[ Bağlantıları görmek için üye olmalısınız ]
                              İşletmeler çeşitli açılardan sınıflandırılır. Diğer                               bir deyişle,                               değişik esas veya ölçütlere göre değişik türde                               işletmelerden söz edilir. Örneğin,                               ekonomideki sektörlere dağılımlarına göre tarım,                               endüstri, hizmet işletmeleri; hukuki (yasal)                               yapılarına göre anonim, kollektif, adi ortaklıklar;                               büyüklüklerine göre büyük ve küçük işletmeler gibi.
  İşletmeciliği iyi                               kavramak için çeşitli açılardan                             işletmelerin                             sınıflandırılmasını veya işletme türlerini                               bilmek gerekir.  
  Genellikle                               işletmeler yedi yönden sınıflandırılır:
1.                               Faaliyet Alanlarına (işlevlerine) göre,

                            2.                               Tüketicilerin (alıcıların) türüne göre,

                            3.                               Üretilen mal ve hizmet türüne göre,

                            4.                               Üretim faktörlerinin mülkiyetine göre (sahipliğine                               göre),

                            5.                               Büyüklüklerine göre,

                            6.                               Hukuki (yasal) yapılarına göre,

                            7.                               Birlikler (işletmelerin   birleşmeleri)
  A-   Faaliyet                                 Alanlarına   Göre   İşletmeler
  Faaliyet                               alanlarına göre işletmeleri üç grupta sınıflandırmak                               ola*naklıdır:
1.                               Üretici işletmeler,

                            2.                               Hizmet işletmeleri,

                            3.                               Satıcı işletmeler veya pazarlama kurumları.
                                1-                                     Üretici     İşletmeler
  Genellikle mal                               veya fiziksel ürün üreten tarım, inşaat ve sanayi                               sektörlerinde faaliyetlerini sürdüren işletmelerdir.                               Örneğin, domates, patates, buğday, pumuk gibi                               tarımsal ürünleri üreten işletmeler; yol, köprü,                               baraj, konut yapımı işleriyle uğraşan inşaat                               işletmeleri; her türlü tekstil ürünleri,                               demir-çelik, çimento, gübre, makina, buzdolabı                               radyo, televizyon, sabun, deterjan, kâğıt, kalem                               gibi dayanıklı ve dayanıksız malları üreten                               işletmeler bu gruba girer.
                                2-                                     Hizmet     İşletmeleri
  Bunlar bir                               hizmetin yerine getirilmesi veya hizmet üretimi ile                               uğraşan işletmelerdir. Örneğin, beraber dükkânları,                               lokantalar, oteller; doktor, avukat, mali müşavir                               büroları; banka, sigorta şirketleri; taşıma ve                               depolama şirketleri; elektrik, havagazı, su ve                               sağlık hizmetlerini yürüten işletmeler gibi.
                                3-                                     Satıcı     İşletmeler   (Pazarlama     Kurumları)
  Genellikle ticaret                               sektöründe çalışan toptancılık, yarı toptancılık ve                               perakendecilik yapan                             işletmelerdir.                               Bunlar çoğu kez üretici işletmelerin ve bazen de                               hizmet işletmelerinin mal ve hizmetlerini                               tüketicilere aktaran toptancı, yarı   toptancı,                               perakendeci komisyoncu gibi pazarlama kurumlarından                               oluşurlar.[ Bağlantıları görmek için üye olmalısınız ]
  B-                               Tüketicilerin                                 Türüne   Göre   İşletmeler
  Tüketicilerin                               türüne göre işletmeler iki grupta toplanır:

                            1. En                               son (nihai) tüketiciler için mal ve hizmet üreten                               işletmeler,

                            2.                               Diğer işletmeler için mal ve hizmet üreten                               işletmeler.
  Bir kısım                               işletmelerin ürettikleri malları,                             bizler                               veya aile üyeleri gibi en son tüketiciler alıp                               kullanırlar veya tüketirler. Örneğin, yiyecek,                               içecek maddeleri, giyim eşyası her türlü ev alet ve                               gereçleri gibi.
  Bazı işletmeler                               ise, doğrudan doğruya en son tüketiciler yerine,                               diğer işletmelerin ihtiyaç duyduğu malları ve                               özellikle üretim mallarını üretirler. Örneğin,                               ayakkabı, tekstil ürünleri imalinde kullanılan ma-kinaları                               yapıp satan işletmeler, her türlü ev araç ve                               gereçlerin yapımında kullanılan makina ve tazgâhları                               imal eden işletmeler gibi.
  Yukarıda                               belirtilen iki tür tüketicinin aynı malı satın                               aldıkları da görülür. Örnek olarak, buzdolabı,                               elektrik hem en son tüketiciler hem de öteki                               işletmeler tarafından satın alınabilir. İki tür                               tüketici de aynı tür telefon ve havagazı, su vb.                               hizmetlerden yararlanır. Böylece aynı işletme iki                               tür tüketiciye yönelik üretim yapmakla daha geniş                               bir paza*ra sahip olur.
  C-                                 Üretilen                                   Mal     ve     Hizmet     Türüne     Göre                             İşletmeler
                              Üretilen mal ve hizmet türüne göre işletmeler, şu                               ana grup veya   sektörlere                               ayrılarak da sınıflandırılabilir:
1.                               Tarım, ormancılık, avcılık ve balıkçılık                               işletmeleri,

                            2.                               Madencilik ve taş ocakları işletmeleri,

                            3.                               Sanayi ve endüstriyel işletmeler,

                            4.                               Ticaret işletmeleri, banka işletmeleri,

                            5.                               Taşıma ve depolama işletmeleri,

                            6.                               Hizmet işletmeleri gibi.
  Yukarıda                               sınıflanan gruplar da tekrar alt gruplara                               ayrılabilirler. Örneğin,   endüstriyel                                 işletmeler   kendi   aralarında   gıda   maddeleri                            
  işletmeleri,                               dokuma sanayi işletmeleri, madeni eşya imal eden                               işletmeler gibi. Hizmet işletmeleri arasında sağlık                               kuruluşları, yasal hizmetleri sunan işletmeler,                               dükkânlar, lokantalar sayılabilir.
  D-                                   Üretim                                   Faktörlerinin                                   Mülkiyetine                                   Göre işletmeler
  İşletmelerin                               mülkiyet açısından sınıflandırılmasının dayandığı                               ölçüt, işletme üretim faktörlerinin ve özellikle                               sermayesinin özel kay*naklardan veya kamusal                               kaynaklardan yada karma bir biçimde hem özel hem de                               kamu kaynaklarından sağlanmasıdır. Bu sınıfa giren                               işletmeler 3 grupta toplanabilir.
1.                               Özel işletmeler,

                            2.                               Kamu İşletmeleri,

                            3.                               Karma İşletmeler,

                            4.                               Yabancı Sermayeli İşletmeler
                                1-                                 Özel   İşletmeler
  Genellikle                               sermayesinin tamamı veya büyük bir bölümü özel                               kişilere ait olan işletmelerdir. Özel işletmelere                               günlük yaşamımızda karşılaşılan çok değişik örnekler                               verilebilir. Bir çiftlik, bir ayakkabı veya giysi                               mağazası, bir torna atölyesi, Yapı Kredi Bankası,                               Koç Holding özel sektöre mensup veya özel                               işletmelerdir. Ülkemizde özel işletmeler hemen hemen                               her sektöre dağıtılmış, ulusal gelirin büyük bir                               bölümünü üreten, kamu işletmelerine göre nisbeten                               küçük hacimli, fakat sayıları çok olan                               işletmelerdir.
                                2-                                     Kamu     İşletmeleri                                 (KİT'ler)
  Sermayelerinin                               tamamı veya büyük bir kısmı kamu tüzel kişilerine                               ait olan işletmelerdir. Kamu işletmelerine örnek                               olarak Eti-bank, Sümerbank, Türkiye Demir-Çelik                               İşletmeleri ve Türkiye Kömür İşletmelerini                               verebiliriz. Kamu işletmelerinin toplam sayısı azdır                               ve daha ziyade endüstriyel üretim alanında faaliyet                               gösterirler. Ülkemiz                             açısından büyük                               önem taşıyan kamu işletmelerinde mülkiyet devlet                               özel idare veya belediye gibi kamu                               kurumlarına aittir. Kamu işletmeleri, toplumun                               kültürel ve sağlık gereksinimlerini karşılamak veya                               ülkedeki iktisadi faaliyetleri düzenlemek için                               kurulurlar.
  Türk ekonomisinde                             "Kamu İktisadi                               Teşebbüsleri" yada kısaca "KİT" ler                               olarak bilinen ve uzun süredir varlıklarını sürdüren                               kamu işletmeleri önemli bir yer tutmaktadır.                               Ülkemizdeki KİT ler, "Kamu                             İktisadı                             Kuruluşları                             (KİK)"                             ile                             "İktisadi Devlet Teşekkülleri (IDT)" nin                               ortak adıdır. Nitekim 1984 yılına kadar sa*dece                               İktisadi Devlet Teşekkülleri (IDT) olarak bilinen                               kuruluşlar                               8.6.1994 tarih ve 233 sayılı Kanun Hükmündeki                               Kararname ile yeniden                               düzenlenerek                               Kamu İktisadi Teşebbüsleri (KİT ler) olarak                               tanımlanmış, bunlarda İktisadi Devlet                               Teşekkülleri (IDT) ve Kamu İktisadi Kuru*luşları                               (KİK) diye iki gruba ayrılmıştır.
  İktisadi Devlet                               Teşekkülleri, sermayelerinin                               tamamı dev*lete ait, iktisadi alanda tamamen ticari                               esaslara göre faaliyet gösteren kamu iktisadi                               teşebbüsleridir. IDT'leri ticari esaslara göre                               faaliyette bulunurlar ve bunlar için kârlılık önde                               gelir. Ülkemizde halen faaliyette bulunan bazı                               iktisadi devlet teşekkülleri şunlardır: Türkiye                               Kalkınma Bankası, TC Ziraat Bankası, Halk Bankası,                               Sümerbank, Etibank, Türkiye Emlak Bankası A.Ş.,                               Türkiye Seliloz ve Kağıt Fabrikaları (SEKA), Türkiye                               Çimento ve Toprak Sanayi T.A.Ş. (ÇİTOSAN), Türkiye                               Demir ve Çelik İşletmeleri, Türkiye Petrolleri                               Anonim Or*taklığı (TPAO), Petkim Petrokimya, A.Ş.,                               Türkiye Gübre Sanayi A.Ş. (Azot Sanayii A.Ş.),                               Türkiye Taşkömürü Kurumu (TTK), Devlet Mal*zeme                               Ofisi (DMO), Türkiye Şeker Fabrikaları A.Ş.                               (TÜRK-ŞEKER), Makina ve Kimya Endüstrisi Kurumu (MKEK),                               Et ve Balık Kurumu (EBK),                               Toprak                               Mahsulleri Ofisi (TMO), Türkiye Zirai Donatım Kurumu                               (TZDK), Türkiye Süt Endüstrisi Kurumu (SEK),                               Yem Sanayi A.Ş. Orman Ürünleri Kurumu (ORÜS),                               Türkiye Gemi Sanayi A.Ş., Türkiye Demirci*lik                               İşletmeleri (TDİ).
  Kamu iktisadi                             Kuruluşları                             (KİK ler),                             ise,                               sermayesinin tamamı devlete ait olan ve tekel                               niteliğindeki mallar ile temel mal ve hizmet üretmek                               ve pazarlamak üzere kurulan kamu                             iktisadi                               teşebbüsleridir. Bu kuruluşların asıl amacı, kamu                               hizmeti yönü ağır ba*san faaliyetleri yürütmek ve                               görevlerini yerine getirirken sosyal fay*da                               yaratmayı ön planda tutmaktır. Mevcut durumda                               Türkiye'de faaliyette bulunan başlıca KİK'ler                               şunlardır: Türkiye Elektrik Kurumu (TEK), TC Devlet                               Demiryolları İşletmeleri (TCDD), TC Posta, Telgraf                               ve Telefon İşletmesi (PTT), Devlet Hava Meydanları                               İşletmesi (DHMI), Türk Hava Yolları A.O. (THY), Çay                               İşletmeleri (ÇAY-KUR), Tekel İşletmeleri (TEKEL),                               Tarım İşletmeleri Genel Müdürlüğü (TİGEM) ve Savunma                               Donatım İşletmeleri Genel Müdürlüğü,
  Kamu                                 işletmelerinin   kurulmasını   gerektiren                                 başlıca   nedenleri kısaca şöyle sıralayabiliriz:
a)   Kamu işletmeleri ekonomik yaşamın                               günden güne gelişmesinin,                               sosyal devlet anlayışının anayasalarca da kabul                               edilmiş olmasının, böylece devletin politik bir                               örgüt olduğu kadar ekonomik ve sosyal bir Örgüt                               durumuna gelerek bir çok görevleri yüklenmiş                               olmasının sonucu*dur. Bu nedenle, özellikle                               Cumhuriyet döneminin kuruluş yıllarından                             başlayarak                               günümüze kadar Devlet, ekonomik yaşama ciddi bir                               şekilde müdahale etmiş ve kamu yararı                               açısından birçok işletmelere sahip ol*mak                               zorunluluğunu hissetmiştir. Ancak son yıllarda                               Devlet bu işlevini özelleştirme hareketi ile özel                               sektöre devir etme eylemine girmiş bu*lunmaktadır.
                                        b)Her ekonomik alanda bir kâr garantisi                               yoktur. Özel sektör kâr   garantisi olmayan                               yerde faaliyette bulunamaz. Oysa devlet politik ve                               kamu ihtiyaçları yönünden kârlı olmayan alanlarda da                               faaliyet göstermek zorundadır.
                              c)                                             Nihayet geri kalmış yeterli sermayeye sahip                               bulunmayan

                            ülkelerde devlet, gelişmeyi hızlandırmak, özel                               sektöre önderlik yapmak, ihtiyaçları yönünden kârlı                               olmayan alanlarda da faaliyet

                            göstermek durumunda kalmıştır.
  Türkiye'de kamu                               işletmeleri hukuki yapıları açısından aşağıdaki                               gibi   sınıflandırılabilir:
1.                               Genel bütçeli idarelere (dairelere) bağlı                               işletmeler,

                            2.                               Katma bütçeli idarelere bağlı işletmeler,

                            3.                               Özerk bütçeli devlet işletmeleri (kuruluşları),

                            4.                               Yerel idarelere ait (özel bütçeli) işletmeler,

                            5.                               Müessese, bağlı ortaklık ve iştirakler.
  Yukarıdaki işletme                               türlerini ele almadan önce sınıflamamada söz konusu                               bütçe türlerini açıklamak yararlı olacaktır. Makro                               açıdan bütçe türleri: Genel Bütçe, Katma Bütçe,                               Özel Bütçeler,                             Özerk                               Bütçeler ve Konsolide   Bütçeler diye 5                               grupta sınıflandırılabilir (1).
  Genel Bütçe,                             bir                               devletin gelecek döneme ilişkin gelir ve gider                               kalemlerini gösteren ve bunların yürütülmesine izin                               veren bir tasarruf ya da belge olarak tanımlanabilir                               (2).   Genel Bütçedeki gelirler, büyük                               ölçüde devletin topladığı vergi gelirlerinden ve                               kısmende alınan borçlardan oluşur. Bu gelirler                               Hazine tarafından toplanır ve bunların tahsisi de                               yine Hazine tarafından yapılır.
                              Kamu kesiminde yarı kamusal mal üreten yada hizmet                               veren bazı                               kuruluşların bütçeleri genel bütçeden ayrılır. İşte                               giderlerinin bir kısmı hizmetleri kullananlar yada                               yararlananlardan alınan ücret, fiyat, harç                               biçimindeki özel gelirlerle; diğer bir kısmı da,                               genel bütçeden yapılan ve "Hazine Yardımı" denen                               kaynaklarla karşılanan bütçelere katma bütçe                             ve bu tür bütçeye sahip olan idarelere de katma                               bütçeli idare denir. Katma bütçeli idarelerin                               gelirleri giderlerinden fazla olduğu za*man öz gelir                               fonları genel bütçeye aktarılır; öz gelirler                               yetmediği tak*dirde                               de, hizmetin gerçekleşmesi için gereken ödenek,                               genel bütçedeki Hazine yardımı denen kaynakla                               karşılanır. Türkiye'de "Devlet Bütçesi" denilince,                               genel ve katma bütçelerin genel toplamı                               anlaşılmaktadır. Genel ve katma bütçe rakamlarının                               toplanmak suretiyle oluşturulan bütçeye konsolide                               bütçe denilmektedir. Katma bütçeli idareler,                               sun*dukları mal                               ve hizmet karşılığı olan kendi özel gelirlerinden                               başka, ha*zineden yardım alan kuruluşlar                               olduğu için, konsolide bütçelerin kesin rakamları,                               ancak genel toplamdan "Hazine Yardımları"                               çıkarıldıktan sonra belli olmaktadır.
  Katma bütçeli                               idareler dışında bazı kamu kuruluşlarının bütçeleri                               sunduğu hizmetlerin niteliği yada yönetim özelliği                               nedeniyle genel bütçe dışında yapılır. Bu kuruluş                               bütçeleri özerk ve özel bütçeler olmak                               üzere ikiye ayrılır.
  a-   Genel                                 Bütçeli   idarelere   Bağlı   İşletmeler
                              Genel Bütçeli idareler, tamamen kamusal mal ve                               hizmet üreten   kuruluşlardır.                               Bunların verdiği hizmetler, tümüyle kamu finansmanı,                             yani vergiler                               ve kısmen de borçlanma yolu ile karşılanır. Genel                               Bütçeli İdareler arasında T.B.M.M.,                               Cumhurbaşkanlığı, Sayıştay Başkanlığı, Anayasa                               Mahkemesi Başkanlığı, Başbakanlık, Danıştay ve                               Yargıtay Başkanlığı, DPT, Hazine ve Dış Ticaret                               Müsteşarlığı, DİE, Diyanet İşleri Başkanlığı ve tüm                               Bakanlıklar sayılabilir.[ Bağlantıları görmek için üye olmalısınız ]
  Yukarıda sözü                               edilen bazı genel bütçeli idarelere bağlı gerek                               eğitim, sağlık, tarım gibi kamu hizmetleri veren ve                               gerekse ticari ve sınai faaliyette bulunan bir takım                               işletmeler vardır. Bunlar,                             döner                               sermayeli işletmeler ve döner sermayesiz                               işletmeler olmak üzere iki gruba ayrılırlar.                               Genel bütçeli idareler içinde Milli Eğitim, Gençlik                               ve Spor Bakanlığı'na bağlı meslek okulları, Sağlık                               ve Sosyal                               Yardım Bakanlığına bağlı hastaneler, Adalet                               Bakanlığına bağlı cezaevle*ri, Tarım ve Orman                               Bakanlığına bağlı tarımsal işletmeler ve haralar.                             Maliye                               Bakanlığına bağlı Darphane ve Damga Matbaası döner                               sermayeli işletmelerdir. Öte yandan Milli                               Eğitim Bakanlığına bağlı Devlet Mat*baası genel                               bütçeye dahil döner sermayesiz bir işletmedir.
Burada döner                               sermaye; asıl görevi kamusal hizmet sunmak olan bir                               kamu işletmesine, piyasada gelir getirebilen bir ek                               faaliyette bulu*nabilmesi için, genel bütçeden                               tahsis edilen ödenek veya fon anlamına gelir.                               Örneğin asıl görevi eğitim-öğretim yapmak olan bir                               meslek oku*luna, eğitim ve öğretimden arta kalan                               zamanda diğer kamu kuru*luşlarına veya piyasaya                               kendi konularında bir bedel karşılığı iş                               yapa*bilmesi ve dolayısıyla ilave gelir                               sağlayabilmesi için genel bütçeden verilen fon                               (ödenek) bir döner sermayedir. Asıl görevi kamuya                               ücretsiz sağlık hizmeti vermek olan bir Devlet                               Hastanesine, ayrıca bir ücret ve bedel karşılığı                               poliklinik ve tedavi hizmeti verebilmesi ve                               do*layısıyla ek gelir sağlayabilmesi için verilen                               ödenek yine bir döner sermaye örneğidir.
  Döner sermayelerin                               kullanım alanı sınırlıdır. Nitekim döner ser*maye                               ödeneği, sadece hammadde, yardımcı madde, malzeme ve                               işçilik gibi değişken giderleri karşılamak                               amacıyla verilir. Alınan bu ödeneğin işletilmesi                               sonucu elde edilen gelirler, yeniden aynı iş için                               kullanılır.                               Faaliyet sonucu elde edilen kâr döner sermaye                               ödeneğini veren kuruluş bütçesine gelir                               olarak yazılır.
  b-   Katma                                 Bütçeli   İdarelere                               Bağlı                                 İşletmeler
  Yarı kamusal mal                               ve hizmet üreten katma bütçeli idare veya                               ku*ruluşlar, niteliklerine göre (1) ekonomik                               nitelikli olanlar ve olmayanlar ve (2) döner                               sermayeli olanlar ve olmayanlar diye iki grupta                               sınıflandırılabilir   (1),
  Ekonomik bir                               niteliğe sahip olan katma bütçeli idare yada                               kuru*luşlar arasında Karayolları Genel Müdürlüğü,                               Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü, Orman Genel                               Müdürlüğü, Petrol İşleri Genel Müdürlüğü ve Telsiz                               Genel Müdürlüğü, sayılabilir. Öte yandan ekonomik                               niteliği ol*mayan fakat sosyal ve kültürel                               hizmetleri sunmayı amaçlayan katma bütçeli                               kuruluşlar arasında da Tarım' Reformu Genel                               Müdürlüğü,                               Vakıflar Genel müdürlüğü, Gençlik ve Spor Genel                               müdürlüğü, Köy Hiz*metleri Genel Müdürlüğü, Sosyal                               Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu Genel                               Müdürlüğü, YÖK ve tüm kamu üniversiteleri                               sayılabilir.
  Ekonomik nitelikli                               katma bütçeli idarelerin tümü döner sermayeli                               kuruluşlardır. Öte yandan ekonomik nitelik                               taşımayan, yani kültürel ve sosyal yönü ağır basan                               katma bütçeli idarelerin bir kısmı döner ser*mayeli,                               bazıları da döner sermayesiz kuruluşlardır. Örneğin                               tüm üniversiteler döner sermayeli kuruluşlar                               olmasına karşın, Hudut ve Sahiller Sağlık Genel                               Müdürlüğü döner sermayesiz bir kuruluştur.
  Katma bütçeli                               idareler bir bakanlığa bağımlıdırlar. Ancak ayrı                               tüzel kişilikleri vardır. Bu idarelerin her birinde,                               Maliye Bakanlığı'nca kurulmuş bir Bütçe Dairesi                               Başkanlığı bulunmaktadır. Bu idareler, ken*di                               bütçelerini hazırlarken, Bütçe Dairesi                               Başkanlığından yardım alırlar.
  Katma bütçeli                               idarelere bağlı bir çok işletmeler vardır, bunlar                               genellikle bağlı bulundukları idare veya kuruluştan                               döner sermaye ala*rak çalışırlar. Bunlar arasında                               üniversite hastaneleri ile Orman Genel Müdürlüğüne                               bağlı orman işletmeleri en büyük ağırlığı                               oluşturmaktadır.
  c-     Özerk                                 Bütçeli                                 Devlet                                 İşletmeleri                                 (Kuruluşları)
  Devletin tekeline                               aldığı belirli kamu hizmetlerinin yönetimi, Dev*let                               bütçesi dışında özerk bütçelerle yürütülür. Örneğin                               Türkiye Radyo-Televizyon Kurumu (TRT) ve TC Merkez                               Bankası, kendi özel kanunları ve özellikleri gereği,                               genel ve katma bütçelerin dışında bırakılan, fakat                               KİT'leri düzenleyen 233 sayılı Kanun Hükmünde                               Kararname kapsamına da alınmayan özerk bütçeli                               kuruluşlardır.
  Anayasal bir                               kuruluş olan TRT yönetiminin,                             tarafsız                               bir kamu tüzel kişiliğine sahip olması                               gerekmektedir. Bu kurumun yönetim ve denetiminde,                               yönetim organlarının oluşturulmasında                             tarafsızlık                               ilke*sine uyulması belirtilmiştir. Bu nedenle söz                               konusu kuruma bazı gelir*leri toplama yetkisi                               verilmiş ve devlet bütçesine giren bakanlık ve                               ku*rumların dışında özerk bir yönetime ve bütçeye                               kavuşturulmuştur. Aynı mantıkla para ve kredi                               politikasını yürütmek görevini üstlenen ve                               Türkiye'de banknot ihracı imtiyazını elinde                               bulunduran TC Merkez Ban*kası da, söz konusu tekelci                               görev ve yetkileri dolayısıyla, özerk bir yönetime                               ve bütçeye sahip bulunmaktadır. Banka, sermaye ve                               döviz piyasaları üzerinde düzenleme yetkisini                               kullanmakta ve yaptığı ban*kacılık işlemleri                               aracılığı ile özel tekelci gelir elde etmektedir.[ Bağlantıları görmek için üye olmalısınız ]
  Ülkemizde özel                               kanunlara göre kurulan, özerk ve tüzel kişiliği olan                               diğer bazı özerk bütçeli kuruluşlar şunlardır: Türk                               Standartlar                               Enstitüsü (TSE), Milli Prodüktivite Merkezi (MPM).                               Türkiye Bilimsel ve Teknik Araştırma Kurumu                               (TÜBİTAK), Türkiye Cumhuriyeti Emekli Sand.ğ. Genel                               Müdürlüğü, Sosyal Sigortalar Genel müdürlüğü (SSK).

  d-                                 Mahalli                                 İdarelere   Ait                                 (Özel                                 Bütçeli)     İşletmeler
  Bugün tüm                               ülkelerde, devletin yanında kamusal hizmetleri                               yerine getirmek   üzere   "Mahalli   İdareler   (yerel                               yönetimler)"   demlen   il özel idare   belediye   ve                               köy   teşkilatları   kurulmuş bulunmaktadır.   Mahalli                               idarelerin   yapmakla   görevli   olduklar,                               ilköğretim,   sosyal   ve   mahalli güvenlik   sağlık                               ve ekonomik hizmetler, mahalli yerleşim alanlarının                               yapım,   ve bakımı, aydınlatma,   .sıtma, temizlik ve                               itfaiye                               g.b.   kamu hizmetleri   vardır.   Bu   idarelerin                                 kendilerinden   beklenen   hizmetleri                               yürütebilmeleri   için   gelirlere                               ihtiyaç                                 vardır;   bu   nedenle     devlet bütçesi ile değil,                               kendi bütçe olanaklarına göre hizmet götürürler.                               İşte yerel gider ve gelirleri kapsayan bütçelere                               "Özel Bütçe" veya "Mahalli İdareler Bütçesi" yerel                               bütçeli kuruluşlara da Özel Bütçeli veya Mahal*li                               Kuruluşlar veya İşletmeler denir. Özel bütçeli                               işletmelere örnek ola*rak   belediyelerce                                 kurulup   işletilen   su,   havagazı,   elektrik,                               satış                               mağazaları ve kent içi ulaştırma işletmelerini                               verebiliriz.
  Müessese
  Sermayesinin                               tamamı bir iktisadi Devlet Teşekkülü yada Kamu                               iktisadi Kuruluşlarına ait olan işletme veya                               işletmeler topluluğudur. Tüzel kişiliğe sahip olan                               müesseseler, KİT'lerin temel özelliklerine sahiptir.                               Devlet bütçe rejimi dışında yönetilir, yönetim ve                               denetimler, dışında özel hukuk hükümlerine tabidir.
  Bağlı                                 Ortaklık
  Sermayesinin yüzde                               ellisinden fazlası IDT yada KİK'na ait olan işletme                               ya da isletmeler topluluğundan oluşan anonim                               şirketlerdir.
                                İştirakler
  KİT'lerin veya                               bağlı ortaklıklarının sermayelerinin en az yüzde                               onbeşine en fazla yüzde ellisine sahip bulundukları                               anonim şirketlerdir. 1986 yılında, Yüksek Planlama                               Kurulu. KİT iştiraklerine en az yüzde onbeş ve en                               fazla   yüzde yirmibeş sınırını getirmiştir.[ Bağlantıları görmek için üye olmalısınız ]
  3-     Karma                                 İşletmeler
  Karma işletmeler,                               özel kişiler ile kamu tüzel kişilerinin birlikte                               kurduklar, işletmelerdir. Bu işletmelere örnek                               olarak T.C. Merkez Ban*kası, Türk Ticaret Bankası,                               Migros. Türk Ticaret A.Ş. ve Çukurova Elektrik Türk                               A.Ş.'ni verebiliriz. Bayer gibi yabancı sermayeli                               firmalara rastlamak mümkündür. Öte yandan, hizmet                               sektöründe başta ticaret, otelcilik, banka ve                               sigor*tacılık olmak üzere çeşitli alanlarda yine                               Uluslararası Endüstri ve Ti*caret Bankası, Birleşik                               Yatırım Bankası, Arap-Türk Bankası, Citibank.                               Koç-Amerikan Bankası, AGF Garanti Sigorta, P.F-.'A.                               Sigorta, Şark Si*gorta, Ankara Enternasyonel                               Otelcilik A.Ş., izmir Enternasyonel Otel*cilik A.Ş.,                               Akdeniz Yatırım Holding A.Ş. ve General Elektrik CGR                               gibi birçok yabancı sermayeli işletme vardır.  
  Ülkemizde yatırım                               yapan yabancı sermayeli şirketlerin 1992 yılı sonu                               itibarıyla sayısal dağılımına bakıldığında;                               hizmetler sektörü 1552 firma ile ilk sırayı alırken,                               bu sektörü sırayla 677 firma ile imalat, 65 firma                               ile tarım ve 37 firma ile madencilik sektörü                               izlemektedir
  Yabancı sermayeli işletmelerin çok                               azında yüzde 100 yabancı sermaye olmakla beraber,                               büyük çoğunluğunun kamu ve özel kesimden şirket                               birleşmeleri (şirket evlilikleri) şeklinde yerli                               ortaklara sahip olduğunu görmekteyiz. Yerli ortaklar                               arasında Sabancı Holding, Koç Holding, Eczacıbaşı ve                               Yaşar Holding gibi ülkemizin önde gelen                               kuru*luşları   sayılabilir.
                              Türkiye'ye gelen ÇUŞ'ların dörtte üçü başta                               Hollanda, Almanya, Fransa, İsviçre, İngiltere ve                               İtalya olmak üzere Avrupa kıtası ülkelerinden; ABD                               ve Japonya gibi gelişmiş sanayi ülkelerindendir.                               Türkiye'deki toplam yabancı sermaye yatırımlarının %                               50'den fazlası AB ülkelerine ve yaklaşık % 20'si de                               ABD'ne aittir.